HOME     www.tegels-uit-rotterdam.com

 

 

Twee Rotterdamse tegelpilasters met portretten van Wilhelmina, prinses van Pruisen
en Willem V, prins van Oranje, naar aanleiding van hun huwelijk op 4 oktober 1767

 

Museum Rotterdam 005005-A en 005005-B (Publiek Domein).

De twee pilasters kunnen worden toegeschreven aan de Rotterdamse tegelbakkerij Schiedamsedijk / Leuvehaven onder leiding van Jan Aalmis en zijn broer Bartholomeüs.

Zij werden voor het eerst afgebeeld in A. Hoynck van Papendrecht, De Rotterdamsche Plateel- en Tegelbakkers en hun product. 1590-1851, Rotterdam 1920, op pagina 129 als 233 en 234 en als volgt beschreven: ”Op den Oudedijk te Kralingen stonden onder een schoorsteenmantel pilasters in paarse kleur, prijkende met de borstbeelden en de wapens van de prins en de prinses met de bijvoeging GETROUWD TE BERLIJN DEN 4 DE OCTOBER 1767. Zij zullen vermoedelijk kort daarna vervaerdigd zijn.”

Beschrijving:
Twee tegels breed en twaalf tegels hoog. Gele scherf. Trek en tekening paars op wit. Getordeerde zuil met een gemarmerd basement, waarop een kubus met cartouche. Rond de zuil is een guirlande met oranjetakken en sinaasappels geslingerd. Verder draagt de zuil wapen en in een ovaal portret. Bovenaan staat een kroon. Afmetingen pilaster: hg 176 cm / br 26.2 cm, tegel: hg 13 cm / br 13 cm.
Toestand: Veel breuken, rand- en glazuurschade, met afwijkende tegelstukken opgevuld.

 

Frederica Sophia Wilhelmina (Berlijn, 7 augustus 1751 – Paleis Het Loo, 9 juni 1820), prinses van Pruisen, werd getrouwd met erfstadhouder prins Willem V van Oranje-Nassau en stond bekend om haar doortastende houding.

 

Prinses Wilhelmina was een dochter van prins August Willem van Pruisen en hertogin Luise Amalia van Brunswijk-Wolfenbüttel. Al op zeer jonge leeftijd is zij om dynastieke redenen bij haar ouders weggehaald. Ze groeide op bij haar grootmoeder Sophia Dorothea van Hannover, sinds 1740 de koningin-moeder. Ze werd verder opgevoed door haar tante, Elisabeth Christine van Brunswijk-Bevern, de echtgenote van Frederik de Grote, die gescheiden van haar man leefde. Op 4 oktober 1767 trouwde de toen 16-jarige prinses in Berlijn met de 19-jarige prins Willem V. Prinses Wilhelmina overtrof haar man in doortastendheid. Haar invloed op het beleid was dan ook niet gering.

Uit het huwelijk van Wilhelmina en Willem V werden vijf kinderen geboren:
Naamloze zoon (23 maart 1769 - 24 maart 1769)
Louise (28 november 1770 – 15 oktober 1819), gehuwd met Karel van Brunswijk-Wolfenbüttel
Naamloze zoon (geboren en overleden op 6 augustus 1771)
Willem (24 augustus 1772 – 12 december 1843), koning der Nederlanden
Frederik (15 februari 1774 – 6 januari 1799).

 

Het Pruisische wapen toont een naar rechts kijkende adelaar op een schild. Hij draagt een kroon op zijn kop, houdt een bundel bliksemflitsen in zijn linkerklauw en een zwaard in zijn rechterklauw.

 

Willem V, zichzelf noemend Willem Batavus (’s-Gravenhage, 8 maart 1748 – Brunswijk, 9 april 1806), prins van Oranje, vorst van Nassau, was de laatste erfstadhouder van de Republiek der Verenigde Nederlanden (1751-1795). Het portret is ingelijst door de Orde van de Kousenband met de tekst HONI SOIT QUI MAL Y PENSE (Schande over hem die er kwaad van denkt).

Van Willem V wordt gezegd dat hij een zeer goed geheugen had, filosofisch van aard en goed van karakter was, echter ook besluiteloos, legalistisch en detaillistisch. Hij was niet bereid het oligarchische regeringssysteem te hervormen en kwam daardoor steeds meer onder vuur te liggen. Hij raakte tijdens de patriottentijd diep in de problemen door zijn halsstarrigheid. Hij raakte diverse functies kwijt en trok zich terug naar Nijmegen. In september 1787 kwam hij terug naar Den Haag, dankzij de steun van een Pruisische leger. In februari 1793 verklaarde het revolutionaire bewind in Parijs hem de oorlog. In januari 1795 ging hij in ballingschap in Londen, waarna de Bataafse Republiek werd uitgeroepen. Willem beval de koloniale bestuurders in Oost-Indië zich over te geven aan de Britten. In 1801 deed hij afstand van al zijn rechten als erfstadhouder. Zijn vroegere medestanders liet hij weten dat zij weer bestuursfuncties mochten bekleden.
In april 1806, tijdens het jaarlijkse bezoek aan zijn dochter Louise overleed Willem V op 58-jarige leeftijd in Brunswijk en werd daar begraven. In 1958 werd het gebalsemde stoffelijke overschot van Willem vanuit Brunswijk overgebracht naar Nederland en op 29 april bijgezet in de grafkelder van de Oranjes in de Nieuwe Kerk in Delft.

 

Het wapen van Willem van Oranje is als volgt opgebouwd: De vier grote kwarten, van linksboven met de klok mee: •          graafschap Nassau •          graafschap Katzenelnbogen •          graafschap Diez •          graafschap Vianden In het hartschild: •          Linksboven en rechtsonder: graafschap Chalon •          Rechtsboven en linksonder: prinsdom Oranje •          In het midden: graafschap Genève.

Standaard van Willem V zoals deze is gebruikt op de auto waarmee in 1958 zijn lichaam naar Delft is vervoerd, (Wikipedia)

 

Basementen
De geprofileerde keramische stukken, met afmetingen hg 19,0 cm / br 30,0 cm / dp 5,0 cm, zijn uitstekende imitaties van marmer. De heer Frederik Jacobus Kleyn schonk ze 1871 aan de stad Rotterdam.
Bij de schenking legde hij uit dat de twee keramische stukken afkomstig waren van tegelbakkerij Schiedamsedijk / Leuvehaven onder leiding van Jan Aalmis en zijn broer Bartholomeüs.
Wie was de schenker? Frederik Jacobus Kleyn was boekhouder / bedrijfsleider bij de tegelbakkerij voordat hij 1851 zijn eigen tegelbakkerij in Delfshaven oprichtte.

 onder 00500-A

 onder 005005-B

De basementen worden voor het eerst gemeld in 1905 in de Beknopte catalogus van het museum van Oudheden onder nr. 915. Tussen 1915 en 1920 heeft A. Hoynck van Papendrecht deze basementen toegevoegd aan de twee in 1915 aangekochte tegelpilasters met invnr. 5005.

 

Literatuur
A. Hoynck van Papendrecht, Catalogus van het Museum van Oudheden der gemeente Rotterdam, Rotterdam 1904
A. Hoynck van Papendrecht, Catalogus van het Museum van Oudheden der gemeente Rotterdam, Rotterdam 1908
A. Hoynck van Papendrecht, Beknopte Catalogus van het Museum van Oudheden der gemeente Rotterdam, Rotterdam 1912
A. Hoynck van Papendrecht, De Rotterdamsche Plateel- en Tegelbakkers en hun product. 1590-1851, Rotterdam 1920
H.P.H. Jansen, Prisma Kalendarium – Geschiedenis van de Lage Landen in jaartallen, Zutphen 1988
Ingrid de Jager en Nora Schadee (red.) Tegels uit Rotterdam, Rotterdam 2009
Edwin van Meerkerk, Willem V en Wilhelmina van Pruisen- De laatste stadhouders, Amsterdam 2009
Jan Pluis, De Nederlandse Tegel, decors en benamingen 1570-1930, derde herziene en vermeerderde druk, Leiden 2013.
Olaf van Nimwegen, Willem V – De laatste stadhouder van Nederland. Amsterdam 2023
Wikipedia

 

Dankbetuiging
Mijn dank gaat uit naar Mayke Groffen, conservator bij Museum Rotterdam, en Jan Pluis voor waardevolle hulp.
Zoon Norbert dank ik voor het redigeren en publiceren van het rapport.